Η Τοπική Αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα, ειδικά την τελευταία δεκαπενταετία, βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Καλείται να ανταποκριθεί σε ολοένα και περισσότερες αρμοδιότητες, λειτουργώντας όμως μέσα σε ένα ασφυκτικό περιβάλλον, με περιορισμένη, εν πολλοίς, διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια. Προσπαθεί να «σταθεί στα πόδια της» μέσα σε ένα – εάν όχι αναχρονιστικό, σίγουρα ξεπερασμένο – πλαίσιο, το οποίο δεν της επιτρέπει να αξιοποιήσει, όπως πρέπει, τα μεγάλα συγκριτικά της πλεονεκτήματα, την εγγύτητα με τον πολίτη και τη βαθιά γνώση των τοπικών αναγκών.
Γράφει ο Ανδρέας Β. Στεργίου
Και όμως, την ίδια στιγμή, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες η αυτοτελής υπόσταση των Δήμων αποτελεί εδώ και χρόνια, αυτονόητη πραγματικότητα. Στη Γερμανία, οι Δήμοι διαχειρίζονται σημαντικούς ίδιους φορολογικούς πόρους και σχεδιάζουν αυτόνομα την τοπική ανάπτυξη. Στις σκανδιναβικές χώρες, η Αυτοδιοίκηση έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στην κοινωνική πολιτική και στις δημόσιες επενδύσεις, με υψηλή διαφάνεια και λογοδοσία. Στη Γαλλία και στην Ιταλία, η αποκέντρωση αρμοδιοτήτων συνοδεύεται από αντίστοιχους πόρους, επιτρέποντας στους Δήμους να λειτουργούν ως πραγματικοί μοχλοί τοπικής ευημερίας.
Οφείλουμε να παραδεχτούμε, πως στο εγχώριο γίγνεσθαι, η πρόσφατη οικονομική κρίση αποτέλεσε σημείο καμπής. Αναπόφευκτα, οι πόροι των ΟΤΑ μειώθηκαν δραστικά και, παρά τη σταδιακή δημοσιονομική σταθεροποίηση της χώρας, δεν επανήλθαν ποτέ στα προ κρίσης επίπεδα. Οι Δήμοι κλήθηκαν να κάνουν περισσότερα με πολύ λιγότερα, χωρίς όμως να αποκτήσουν μέχρι και σήμερα όλα τα απαραίτητα εργαλεία για να καλύψουν πλήρως αυτή την απαίτηση. Η αντικειμενική αλήθεια είναι ότι ανταποκρίθηκαν ανέλπιστα ικανοποιητικά στην σοβαρή πρόκληση, ωστόσο, το χρηματοδοτικό κενό παραμένει.
Η αντιφατική αυτή αδικία πρέπει να διορθωθεί και η επαναφορά της κρατικής χρηματοδότησης, τουλάχιστον στα επίπεδα προ του 2010, αποτελεί πλέον βασική προϋπόθεση για την ίδια τη βιωσιμότητα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Εάν αυτό δεν είναι άμεσα εφικτό, τότε η Πολιτεία οφείλει να αξιοποιήσει το ευνοϊκό momentum που προκύπτει από την προώθηση προς ψήφιση του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης και να προχωρήσει το γρηγορότερο σε μια πολυεπίπεδη ουσιαστική μεταρρύθμιση, χωρίς στην πραγματικότητα να αποδυναμώνεται το κράτος, αλλά αντιθέτως, να ενισχύεται εμφατικά και συνολικά, μέσα από μία ενδυναμωμένη και λειτουργική αυτοδιοίκηση.
Ο νέος Κώδικας μπορεί να αποτελέσει το θεμέλιο για την τελική αναμόρφωση του θεσμού και να ευθυγραμμίσει επιτέλους τη χώρα μας με τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα αποκέντρωσης. Για να συμβεί αυτό, εκτός από τους σωστούς άξονες του προσχεδίου, είναι απολύτως αναγκαίο να ληφθούν σοβαρά υπόψη οι τεκμηριωμένες παρατηρήσεις και προτάσεις των αυτοδιοικητικών φορέων, οι οποίες υπηρετούν ξεκάθαρα την εύρυθμη λειτουργία των ΟΤΑ και δεν αποτελούν συντεχνιακές διεκδικήσεις. Μεταξύ αυτών, ξεχωρίζουν η σαφής και λειτουργική κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ κράτους, Περιφερειών και Δήμων, ώστε να σταματήσει το φαινόμενο της επικάλυψης και της μετάθεσης ευθυνών, η απλοποίηση και επιτάχυνση των διαδικασιών λήψης αποφάσεων, ιδιαίτερα σε θέματα έργων, προμηθειών και πολιτικής προστασίας, η ενίσχυση της διοικητικής αποδοτικότητας των Δήμων στη στελέχωση των Υπηρεσιών και στη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού τους και κυρίως, η σύνδεση κάθε νέας αρμοδιότητας με τους αντίστοιχους οικονομικούς πόρους.
Παράλληλα, ο νέος Κώδικας οφείλει να «ανοίξει» το δρόμο για ένα ευέλικτο και σύγχρονο μοντέλο λειτουργίας των Ο.Τ.Α., που θα επιτρέπει στους Δήμους να αυξάνουν τα έσοδά τους όχι με φόρους και επιπρόσθετα τέλη, αλλά με καινοτόμες επιχειρησιακές δράσεις, καθώς και να αναλαμβάνουν αναπτυξιακές πρωτοβουλίες μέσω ίδιων επενδύσεων ή στρατηγικών συνεργασιών. Δυναμικοί τομείς ανά περίπτωση μπορούν να αποτελέσουν μοχλούς τοπικής προόδου και ευημερίας, όπως ήδη συμβαίνει σε δεκάδες ευρωπαϊκές περιφέρειες.
Σε κάθε περίπτωση, οι Δήμοι, απελευθερωμένοι από τον κεντρικό εναγκαλισμό, μπορούν να γίνουν ο βασικός πυλώνας συγκράτησης του πληθυσμού, δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας και ουσιαστικής αναβάθμισης της ποιότητας ζωής στα αστικά κέντρα και σε όλη την ελληνική περιφέρεια. Εκεί όπου το κεντρικό κράτος δυσκολεύεται να φτάσει, οι Δήμοι είναι παρόντες καθημερινά. Γνωρίζουν τους ανθρώπους, τις ιδιαιτερότητες, τις ευκαιρίες. Αυτή η αμεσότητα είναι το αδιαμφισβήτητο συγκριτικό πλεονέκτημα που μπορεί να αποτελέσει τον ακρογωνιαίο λίθο επιτυχίας της επιχειρούμενης θεσμικής τομής.
Η χώρα μας χρειάζεται σήμερα όσο ποτέ μια νέα φιλοσοφία. Όχι Δήμους-διαχειριστές εντολών, αλλά ισχυρούς αποκεντρωμένους θεσμούς ανάπτυξης, κοινωνικής συνοχής και τοπικής δημοκρατίας. Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης μπορεί να αποτελέσει το «όχημα» αυτής της πρωτοποριακής για τα ελληνικά δεδομένα, μετάβασης, εφόσον διαμορφωθεί με τόλμη, εμπιστοσύνη στους ΟΤΑ και σεβασμό στις προτάσεις της θεσμικής τους εκπροσώπησης.
Το διακύβευμα για την κεντρική εξουσία, για όλους μας, είναι σαφές. Ή, θα συνεχίσουμε με ένα συγκεντρωτικό μοντέλο που αναπαράγει στασιμότητα, ανισότητες και έχει ορατή ημερομηνία λήξης, ή θα δώσουμε στην Τοπική Αυτοδιοίκηση τα μέσα να γίνει ένας ισχυρός κρατικός βραχίονας τοπικής ανάπτυξης με διευρυμένη αποδοχή. Για τις πόλεις, την περιφέρεια, τις ορεινές περιοχές, τα νησιά, σωρευτικά για το μέλλον της Ελλάδας, η δεύτερη επιλογή είναι μονόδρομος. Και δεν παίρνει άλλη αναβολή!